بەیانیی ڕۆژی شەشی تەممووز، دەیان کرستیان لە ناوەندی شارۆچکەی دهۆک کۆبوونەوە، کە لە گەڕەکە جیاوازەکانی شارەکەوە هاتبوون بۆ بەشداریکردن لە خۆپێشاندانێکدا کە لەلایەن هێز و کەسایەتییە کرستیانەکانەوە بانگەوازی بۆ کرابوو، بە مەبەستی کۆتاییهێنان بەوەی کە خۆیان بە “ستەم، دواخستن و پەکخستنی بڕیارە دادوەرییەکان” وەسفیان کردبوو سەبارەت بە گەڕاندنەوەی زەوییەکانیان، کە دۆسیەیەکی هەڵپەسێردراوە و نزیکەی سێ دەیەیە بەردەوامە.
بڕیار وابوو سەدان ئاشووری، کلدان و سریانی لە ناوچەکانی تری پارێزگاکە و گوندە کرستیانە نزیکەکانەوە پەیوەندی بە خۆپێشاندەرانەوە بکەن، بەڵام بەپێی شایەتحاڵی خۆپێشاندەران و بەیاننامەی ئەو هێزانەی بانگەوازیان بۆ خۆپێشاندانەکە کردبوو، نەیانتوانی یان نەیانتوانی لە کاتی خۆیدا بگەنە ناو دهۆک، بەهۆی داخرانی ڕێگاکان لەبەردەمیاندا.
خۆپێشاندەران، کە لە نێوانیاندا بەرپرسانی هێزە سیاسییە کرستیانەکانی وەک بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری هەبوون، ئاماژەیان بەوە کرد کە پێشێلکارییەکانی پەیوەست بە دۆسیەی دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکانیان “دەیان ساڵە بەردەوامە” و بڕیارە دادوەرییەکانی تایبەت بەو بابەتە پەکخراون، هەروەها دەسەڵاتدارانیان بە هاوکاری و کەمتەرخەمی تۆمەتبار کرد، کە ئەمەش پاڵنەرە بۆ دروستکردنی گۆڕانکاریی دیمۆگرافی لە ناوچەکانیاندا.
ژنێکی بەتەمەن، لەکاتێکدا ئاڵایەکی وەنەوشەیی بەدەستەوە بوو کە هێمای بزووتنەوەی ئاشوورییە، و کچێکی تەمەن بیست ساڵانیش لە تەنیشتی وەستابوو کە لافیتەیەکی بچووکی بە زمانی عەرەبی بەرزکردبووەوە و لەسەری نووسرابوو “نا بۆ دەستبەسەرداگرتن”، وتی: “ئێمە لێرەین بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی خۆمان بەرامبەر بە بەردەوامیی دەستدرێژیکردنە سەر گوند و موڵک و ماڵمان لەلایەن کەسانی دەستڕۆیشتوو و بەرپرسانی خۆجێییەوە”.
ئەو ژنە لە درێژەی قسەکانیدا وتی: “دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان بەرپرسیارن لە یەکلانەکردنەوەی ئەم دۆسیەیە دوای ئەم هەموو ساڵە، و جێبەجێ نەکردنی بڕیارە دادوەرییەکان، ئەوان بێدەنگییان هەڵبژاردووە، بەڵکو هاوکاریش دەکەن، ئەمەش هانمان دەدات خۆپێشاندان بکەین و کێشەکە ببەینە ناوەندە نێودەوڵەتییەکانی وەک ڤاتیکان و یەکێتیی ئەوروپا”.
ئەم جووڵە بێپێشینەیەی کرستیانەکان بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی خۆجێیی کوردی، پشتگیریی ڕاستەوخۆی سێ پارتی سەرەکی کرستیان لێکەوتەوە کە بریتین لە: بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری (زووعا)، پارتی یەکێتیی بەیت نەهرینی نیشتمانی، و پارتی نیشتمانیی ئاشووری، ئەمەش ڕەهەندێکی سیاسی بە خۆپێشاندانەکە بەخشی، بەتایبەت کە ئەو پارتانە لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان کە ئیدارەی ناوچەی دهۆک دەکات، تەبا نین.
خۆپێشاندانەکان دۆسیەیەکی ئاڵۆزیان گەڕاندەوە ڕۆژەڤ کە زیاتر لە سی ساڵە لە شوێنی خۆی چەقیوە، بەوپێیەی خۆپێشاندەران و سەرکردە سیاسییەکانیان لە ڕێگەی گوتار و دروشمەکانیانەوە جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە کە قەیرانی دەستدرێژیکردنە سەر زەوییەکانیان، سنووری ناکۆکییە کۆنەکانی سەر بە موڵکیایەتی تاکەکەسی بەزاندووە و بووەتە “سیاسەتێکی سیستماتیک بۆ لێسەندنەوەی زەوییەکان و گۆڕینی دیمۆگرافی لە ناوچە مێژووییەکانی پێکهاتەکاندا”.
ئەمەشیا بە پێشێلکارییەکی زەق بۆ دەستووری عێراق و هەروەها یاسای پاراستنی پێکهاتەکانی کوردستان دانا، کە هەر ڕەفتار یان سیاسەتێکی نەرێنی کە ببێتە هۆی گۆڕینی دۆخی ڕەسەنی ئەو ناوچانەی پێکهاتە دیاریکراوەکانی تێدا نیشتەجێن، قەدەغە دەکات. هەروەها یاساکە ڕێگری لە هەر جۆرە مامەڵەیەک بە موڵکایەتی دەکات کە ئامانجەکەی، یان دەرئەنجامەکەی، ببێتە هۆی گۆڕانکاریی دیمۆگرافی.
کێشەیەکی کۆن و لێژنە لەدوای لێژنە بێ چارەسەر
لە ئاماژەیەکدا کە ڕەنگدانەوەی قووڵیی کێشەکەیە، جێگری پارێزگاری دهۆک بۆ کاروباری کارگێڕی، شەمعون شەلیمۆن، کە خۆی یەکێکە لە ڕۆڵەکانی ناوچەی “نەهلە” کە لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسدا چوار جار ڕووبەڕووی وێرانکاری بووەتەوە دانی بە ئاڵۆزیی دۆسیەکە و شکستهێنان لە یەکلانەکردنەوەیدا نا، سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکانیان، و هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە دۆسیەکە پێویستی بە ماوەیەکی درێژ هەیە بۆ چارەسەرکردن، ئەمەش بەهۆی کەڵەکەبوونی کێشەکان لە ماوەی چەندین دەیەی ڕابردوودا.
ئەو دەڵێت: “ئەم کێشەیە پەنجا ساڵە هەیە، بەشێکی کەمی چارەسەر کراوە، و بەشێکی تری هێشتا لە دادگاکانە و یەکلا نەکراوەتەوە، لە کاتێکدا چارەسەرکردنی بەشەکانی تری کارێکی قورسە، چونکە پێویستی بە ڕەزامەندی و ڕازیبوونی هەردوولایە، لەگەڵ بڕە پارەیەکی زۆر بۆ قەرەبووکردنەوە یاخود دابینکردنی زەویی بەدیل، کە ئەمەش لە ئێستادا کارێکی ئەستەمە”، ئاماژەی بەوەش کرد کە هەوڵەکان لەسەر ئاستی سەرۆکایەتیی هەرێم و حکومەت بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بەردەوامن.
شەلیمۆن پشتگیریی خۆی بۆ داواکاریی کرستیانەکانی ئەو ناوچانە دەربڕی و ئاماژەی بەوە کرد کە کێشەکە پەیوەندی بە داواکردنی ئیمتیازاتەوە نییە، بەڵکو مافێکی ڕەوایە بۆ وەرگرتنەوەی زەوییەکانیان، هاوکات پێشکەشکردنی قەرەبووی ڕەمزی لە شێوەی پارچە زەویی نیشتەجێبوونی بچووک لەبری گەڕاندنەوەی زەوییە مێژووییەکانی گوندەکانیان، ڕەتکردەوە.
ڕوونیشی دەکاتەوە: “ئێمە داوای شتێکمان نەکردووە کە مافی خۆمان نەبێت.. باوک و باپیرانمان لەو گوندانەدا ژیاون، و ئەمڕۆش تەنها داوای گەڕاندنەوەیان دەکەین. ئێمە خاوەن ماڵین، ئیتر چۆن دەکرێت بە پارچە زەوییەکی 200 مەتری قەرەبوو بکرێینەوە؟ ئەوە قبوڵکراو نییە. لەسەرووی هەموو ئەمانەشەوە، تا ئێستا هیچ کەسێک قەرەبوو نەکراوەتەوە.”
نەخشەڕێگا و بڕیارگەلێک لەسەر کاغەز
فەرید یەعقوب، جێگری سکرتێری گشتیی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری، باسی لە دۆکیۆمێنتکردنی دەستدرێژیکردنە سەر (56) گوندی کرستیان لە سنووری پارێزگای دهۆک کرد، و جەختی لەسەر شکستهێنانی ئەو “نەخشەڕێگا”یە کردەوە کە لەلایەن لێژنە باڵاکانی حکومەتەوە لە ساڵی 2017وە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە لە ڕێگەی چەند قۆناغێکی جیاوازەوە داڕێژرابوو.
بەپێی گوتەکانی یەعقوب؛ قۆناغی یەکەم پێنج کەیسی لەخۆدەگرت کە دادگاکان لە بەرژەوەندیی کرستیانەکاندا یەکلایان کردبووەوە و تەنها جێبەجێکردنی بڕیارەکان مابوو، بەڵام جێبەجێ نەکران. قۆناغی دووەمیش تایبەت بوو بە لادانی زێدەڕۆیی و دەستدرێژییەکان لە چەند گوندێکدا لەبەرامبەر قەرەبووکردنەوەی زێدەڕۆکاران، کە ئەم دۆسیەیەش بە هەڵپەسێردراوی مایەوە.
سەبارەت بە قۆناغی سێیەم، ئەو ناوچانەی دەگرتەوە کە پێویستیان بە بڕە پارەیەکی زۆر هەبوو بۆ قەرەبووکردنەوەی خاوەنەکانیان، و بڕیار درابوو دابەش بکرێت بەسەر چەند قۆناغێکی تردا، بە شێوەیەک لە هەر قۆناغێکدا ژمارەیەک خێزان قەرەبوو بکرێنەوە. لەکاتێکدا قۆناغی چوارەم سەرنجی خرابووە سەر کۆمەڵگاکانی نیشتەجێبوون و ئەو گوندانەی کە هیچ بوونێکی کرستیانیاین تێدا نەماوە، کە بڕیار وابوو هاووڵاتیانی پێشوویان قەرەبوو بکرێنەوە. بەڵام هیچ کام لەمانە بەدی نەهاتن.
ئەو هۆکارەکانی ئەم شکستهێنانەی ڕوون کردەوە و وتی: “بڕیارە کۆتاییەکانی دادگا وەک مەرەکەبی سەر کاغەز بێ جێبەجێکردنی کارگێڕی مانەوە، و هەوڵەکانی لادانی زێدەڕۆیی یاخود قەرەبووکردنەوەی دارایی زیانلێکەوتووان سڕ کران.”
یەعقوب بەڵگەیەکی زیندوو لە ناوچەی “نەهلە” دەهێنێتەوە، کاتێک دادگای “بامەڕنێ” (کە شارۆچکەیەکی سەر بە دهۆکە) بڕیارێکی دەرکرد کە تێیدا خاوەندارییەتی گوندی “کشکاوە” بۆ کرستیانەکان دەسەلمێنێت، بەڵام بڕیارەکە لە ڕووی کارگێڕییەوە سڕ کرا، ئەمەش وایکرد کە پێش چەند هەفتەیەک زێدەڕۆکاران بە زەبری هێز و دەستڕۆیشتوویی، زەوییەکانی ئەو گوندە بکێڵن و بچێنن.
حساباتی هەڵبژاردن و هەژموونی “ئاغاکان”
لێدوانی کەسایەتییە کرستیانەکانی ناو دامەزراوە ئایینییە فەرمییەکانی هەرێم ئاماژە بەوە دەکەن کە کێشە ڕاستەقینەکە لە نەبوونی دەقە یاساییەکان یان بڕیارە دادوەرییەکاندا نییە، بەڵکو لە نەبوونی ئیرادەی جێبەجێکردنە لای دەسەڵاتداران بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکان و راسپاردەکانی لێژنە لەدواوی لێژنەکان.
خالید جەمال، بەڕێوەبەری کاروباری کرستیانەکان لە وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینیی حکومەتی هەرێم، خۆدزینەوە لە جێبەجێکردنی یاسا بۆ حساباتی سیاسی و هەڵبژاردنی بەرتەسکی بەرپرسان و کەسانی دەستڕۆیشتووی خۆجێیی (ئاغاکان) دەگەڕێنێتەوە، کە دەترسن لە کاتی جێبەجێکردنی یاسا و گەڕاندنەوەی مافەکان بۆ خاوەنەکانیان، دەنگی هەڵبژاردنی ئەو کوتلە عەشایەرییانە لەدەستبدەن کە دەستدرێژییان کردووەتە سەر زەوییەکان.
ئەو دەڵێت ئەم دۆخە وایکردووە بڕیارە کۆتاییەکانی دادگا بەهای ڕاستەقینەی خۆیان لەدەستبدەن، تاوەکو ئەم واقیعە بچەسپێت و خاوەن مافەکان بێهێز بکرێن و پاڵیان پێوە بنرێت بەرەو بێئومێدی و کۆچکردن بۆ دەرەوەی وڵات: “ئەمڕۆ دەستدرێژیکردنە سەر زەوییەکان زیادی کردووە، و بڕیارەکانی دادگا بوونەتە تەنها چەند وشەیەک لەسەر کاغەز، ئەمەش توڕەیی و بێئومێدی کرستیانەکانی زیاتر کردووە.”
دەستدرێژیکردنە سەر ناسنامەی مێژوویی
ئەو دۆسیەیەی کە دەسەڵاتدارانی کورد لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا نەیانتوانی چارەسەری بکەن، لە چەند ساڵی ڕابردوودا زیاتر ئاڵۆز بووە، ئەمەش هاوکات لەگەڵ گۆڕینی باری یاسایی و جۆری بەشێک لەو زەوییانەی کە کراونەتە ئامانج لە هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی گۆڕینی ڕەگەزی زەوییەکانەوە.
ئەو زەوییانەی کە جێگەی ناکۆکی و دادگایین، دابەش دەبن بەسەر زەوییەکانی “موڵکی سێرف” کە بە سەنەدی فەرمی تۆمارکراون و دەستبەسەرداگرتنیان وەک “چەتەیی ئاشکرا” وایە وەک ئەوەی خاوەنەکانیان دەڵێن. هەروەها زەوییە “ئەمیرییەکان” کە خاوەندارییەتییان بۆ دەوڵەت دەگەڕێتەوە، بەتایبەتی بۆ وەزارەتەکانی کشتوکاڵ و دارایی، بەڵام خێزانە کرستیانەکان نەوە دوای نەوە کاری کشتوکاڵییان تێدا کردووە و سوودیان لێ بینیوە.
لە جۆری دووەمدا، کاتێک حکومەت مافی بەکارهێنان (مافی بێستانکاری) هەڵدەوەشێنێتەوە، لەبەرامبەر هەر دۆنمێک زەوی کشتوکاڵیدا، پارچە زەوییەکی نیشتەجێبوون بە ڕووبەری 200 تا 250 مەتر چوارگۆشە بە جووتیاران دەدات، جا چ لە هەمان شوێن بێت یاخود لە شوێنێکی تر.
ڕەنگە ئەو شتەی کە وایکرد خۆپێشاندانی کرستیانەکان بە خێرایی بێتە سەر شەقام، هەوڵی ئیدارەی دهۆک بوو بۆ کوژاندنەوەی مافی بەکارهێنانی زەوییەکانی سەر بە ناوچە کرستیانەکان لە قەزای سێمێل، بە مەبەستی لکاندن و دابەشکردنیان وەک پارچە زەوی نیشتەجێبوون بەسەر فەرمانبەراندا، کە ئەوانەی سوودمەند بوون لێی، ئەمەیان بە “ستەمێکی گەورە” دانا، کاتێک ناسنامەی مێژوویی گوندەکانیان دەسڕێتەوە و بۆ هەمیشە لە زەوییەکانیان بێبەشیان دەکات.
شایەنی باسە ئێزدییەکانیش، لە دوو ساڵی ڕابردوودا، بە هەمان شێوە ناڕەزایەتییان دەربڕی بەرامبەر بە پلانەکانی حکومەت بۆ کوژاندنەوەی زەوییە کشتوکاڵییەکان لە ناوچەکانی خۆیاندا بە مەبەستی دابەشکردنیان بەسەر فەرمانبەراندا، و ئەمەیان بە هەڕەشە بۆ سەر دیمۆگرافیای ناوچەکانیان دانا، چونکە بەم شێوەیە ناوچەکانیان دەبنە زۆرینەی موسڵمان هەر کاتێک پارچە زەوییە نیشتەجێبوونەکان تێیاندا دابەش بکرێن.
گێڕانەوەی فەرمی قەیرانەکە لە “چوارچێوەیەکی تاکەکەسیدا” کورت دەکاتەوە
دەسەڵاتدارانی خۆجێیی لە دهۆک، لە ڕێگەی زنجیرەیەک کۆبوونەوە لەگەڵ پەرلەمانتاران و کەسایەتییە کرستیانەکاندا، هەوڵیان دا بابەتەکە کۆنتڕۆڵ بکەن، ئەمەش بە ناردنی پەیام بۆ ئەو لایەنانەی بانگەوازیان بۆ خۆپێشاندانەکە کردبوو، سەبارەت بە جدیبوونیان لە یەکلایەکردنەوەی کێشەکەدا.
پارێزگاری دهۆک، عەلی تەتەر، بەڵێنی دا کە کێشە کۆنەکانی موڵکداریی کرستیانەکان لە چوارچێوەی ڕێکارە یاساییەکاندا چارەسەر بکات، بەو پێیەی وەک کێشەی شەخسی و ململانێی تاکەکەسی کۆن سەیر دەکرێن کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی ڕژێمی پێشوو دەگەڕێتەوە، هاوکات جەختی لە پابەندبوونی حکومەتی هەرێم کردەوە بۆ “پاراستنی مافی هەموو پێکهاتەکان”، بەمەش هەوڵی دا ئەو تێڕوانینە دوور بخاتەوە کە قەیرانەکە ڕەهەندێکی نەتەوەیی و پێکهاتەیی هەیە.
بەڵام لێدوانەکانی پارێزگار لەلایەن خۆپێشاندەران و ناوەندە کرستیانەکانەوە بە گومانەوە پێشوازی لێکرا، و وەک مانۆڕێکی ڕاگەیاندنی دواکەوتوو و هەوڵێک بۆ کڕینی کات وەسف کرا، بەتایبەت کە کێشەکە دەیان ساڵە بەردەوامە و بەڵێنەکان بۆ چارەسەرکردنی یەک لەدوای یەک دووبارە دەبنەوە بێ ئەوەی بەدی بێن.
پلاتفۆرمی ئاشووری (ANB)، کە چالاکانە بانگەوازی بۆ خۆپێشاندانەکە دەکرد، ئاماژەی بەوە کرد کە خودی پارێزگاری دهۆک لە مانگی ئایاری ساڵی 2022دا لە گوندی “بادرەش” لە ناحیەی سەرسەنگ ــ کە بەهۆی هەوڵی دەستبەسەرداگرتنی زەوییە کشتوکاڵییەکانی جووتیارانی ئاشوورییەوە گرژی بەخۆیەوە بینیبوو ــ هەمان بەڵێنی دابوو و گوتبووی: “هیچ کەسێک لە سەرووی یاساوە نییە. هەموو کێشەکانی زێدەڕۆیی چارەسەر دەکەین. ماف دوای تەواوبوونی ڕێکارەکان بۆ خاوەنەکەی دەگەڕێتەوە”. بەڵام هیچ شتێک بەدی نەهات و دۆسیەکە بە هەڵپەسێردراوی مایەوە.
پلاتفۆرمە ڕاگەیاندنەکانی ئاشووری، لە زاری بەرپرسانی کرستیانەوە جەختیان لەسەر ئەگەری گەڕانەوە بۆ خۆپێشاندان کردەوە، ئەگەر کۆتایی بە پەکخستنی بڕیارە دادوەرییەکان نەهێنرێت و هەنگاوەکانی یەکلایەکردنەوەی دۆسیەکە خێرا نەکرێن، ئاماژەیان بەوەش کرد کە “ئیرادەی جەماوەری” کە جەخت لەسەر مافی خۆپێشاندان دەکاتەوە، بەردەوام دەبێت تاوەکو لە بەڵێنی زارەکییەوە دەگوازرێتەوە بۆ جێبەجێکردنی بەکردەوەی سەروەریی یاسا بەسەر هەموواندا بێ جیاوازی.
پلاتفۆرمی (ANB) چیرۆکی “ئاشوور تۆما هورمز”ی گواستووەتەوە کە لە پێشەوەی خۆپێشاندەراندا وەستابوو، وەک نموونەیەک بۆ ئەم کێشە درێژخایەنە، و ڕایگەیاندووە کە “ئاشوور” کوڕی یەکێک لە دژبەرە ناسراوەکانی ڕژێمی بەعسە، کە زیندانی کراوە و ئەشکەنجە دراوە و موڵک و ماڵی زەوت کراوە و لە نیشتمانەکەی دەرکراوە.
ئاماژە بەوەش کراوە، کە ماڵی خێزانەکەی لە گوندی “بلێجانی” سەر بە قەزای ئامێدی، لە سەردەمی بەعسدا باوەشی بۆ کۆبوونەوەکانی بەرپرسانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کردووەتەوە، و “یووسف”ی برای بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانی لە ناو بزووتنەوەی ئاشووریدا، لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە لە ساڵی 1985دا لەسێدارە دراوە.
هەموو ئەم مێژووە نەبووەتە هۆی ئەوەی “ئاشوور” بتوانێت زەوییەکانی خێزانەکەی وەرگرێتەوە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی 16,000 مەتر چوارگۆشەیە، و تا ئێستاش جێگەی ناڕەزایەتی و ململانێیە.
پلاتفۆرمی (ANB) دەڵێت: “بۆیە، کاتێک ئاشوور لە خۆپێشاندانەکەی دهۆکدا بڵندگۆکەی بەدەستەوە گرتبوو، تەنها بۆ کێشەیەکی لەناکاو هاواری نەدەکرد، بەڵکو کاروانی خێزانەکەی تەواو دەکرد؛ باوکێک کە زیندانی کرا و موڵکەکەی زەوت کرا، برایەک کە لەسێدارە درا، و زەوییەک کە هێشتا چاوەڕوانی دادپەروەری دەکات”.
